Εταιρικά Ομόλογα

Τα εταιρικά ομόλογα αποτελούν χρεωστικούς τίτλους που εκδίδουν επιχειρήσεις με στόχο να αντλήσουν κεφάλαια από την αγορά. Με απλά λόγια, ο επενδυτής που τα αποκτά δανείζει χρήματα στην εκδότρια εταιρεία και, ως αντάλλαγμα, λαμβάνει προκαθορισμένες πληρωμές τόκων (κουπόνια) σε τακτά διαστήματα και, κατά τη λήξη, επιστρέφεται το αρχικό κεφάλαιο (ονομαστική αξία). Στο ελληνικό περιβάλλον, τα εταιρικά ομόλογα έχουν αποκτήσει ιδιαίτερο ενδιαφέρον επειδή πολλές εκδόσεις έχουν χαμηλή ονομαστική αξία ανά ομολογία, συχνά 1.000€, στοιχείο που τα καθιστά περισσότερο προσβάσιμα σε ιδιώτες σε σχέση με αντίστοιχα προϊόντα του εξωτερικού, όπου η τυπική ονομαστική αξία μπορεί να είναι αισθητά υψηλότερη.

Η εικόνα που δημιουργεί ο όρος «σταθερό εισόδημα» δεν πρέπει να οδηγεί σε παρανοήσεις. Αν και τα κουπόνια ορίζονται συνήθως εκ των προτέρων, η τιμή του ομολόγου μεταβάλλεται στη δευτερογενή αγορά, επηρεάζοντας την αποτίμηση της θέσης πριν τη λήξη. Παράλληλα, το βασικό ρίσκο στα εταιρικά ομόλογα συνδέεται με την πιστοληπτική ικανότητα της εκδότριας εταιρείας, καθώς σε περίπτωση οικονομικής δυσχέρειας μπορεί να επηρεαστεί η καταβολή τόκων ή/και η αποπληρωμή κεφαλαίου.

Τι ακριβώς είναι το εταιρικό ομόλογο και γιατί εκδίδεται

Ένα εταιρικό ομόλογο είναι δανειακό προϊόν: η εταιρεία εκδίδει ομολογίες και οι επενδυτές τις αγοράζουν, παρέχοντας χρηματοδότηση. Ο εκδότης χρησιμοποιεί τα αντληθέντα κεφάλαια για σκοπούς όπως επενδύσεις, κάλυψη κεφαλαίου κίνησης, αναχρηματοδότηση υφιστάμενων υποχρεώσεων ή υποστήριξη αναπτυξιακών σχεδίων. Σε αντίθεση με την τραπεζική χρηματοδότηση, η έκδοση ομολόγου απλώνει το χρηματοδοτικό βάρος σε πλήθος επενδυτών και δημιουργεί ένα πλαίσιο άντλησης κεφαλαίων με συγκεκριμένο χρονοδιάγραμμα, κόστος (κουπόνι) και κανόνες διαφάνειας.

Για τον επενδυτή, η κατοχή εταιρικού ομολόγου σημαίνει συμμετοχή σε ένα προϊόν που συνδέει ταμειακές ροές (κουπόνια) με την πιστοληπτική εικόνα του εκδότη. Η απόδοση που αποτυπώνεται στη δευτερογενή αγορά αντανακλά, σε μεγάλο βαθμό, τον συνδυασμό επιτοκίων αγοράς, ρευστότητας του τίτλου και εκτίμησης κινδύνου για την εταιρεία.

Πώς λειτουργεί: κουπόνι, ονομαστική αξία και λήξη

Οι περισσότεροι εταιρικοί τίτλοι περιλαμβάνουν τρία βασικά σημεία που καθορίζουν τη λειτουργία τους:

• Ονομαστική αξία: το ποσό ανά ομολογία που επιστρέφεται στη λήξη, εφόσον δεν υπάρξει αθέτηση. Στην Ελλάδα συναντάται συχνά ονομαστική αξία 1.000€ ανά ομολογία.
• Κουπόνι (τοκομερίδιο): ο τόκος που καταβάλλει ο εκδότης περιοδικά. Μπορεί να είναι σταθερός ή κυμαινόμενος, ανάλογα με τους όρους της έκδοσης.
• Ημερομηνία λήξης: το χρονικό σημείο όπου η εταιρεία οφείλει να αποπληρώσει την ονομαστική αξία στους κατόχους.

Εφόσον η ομολογία διακρατηθεί έως τη λήξη και ο εκδότης εκπληρώσει τις υποχρεώσεις του, ο επενδυτής λαμβάνει τα κουπόνια όπως προβλέπονται και στο τέλος την επιστροφή του κεφαλαίου. Αν όμως ο τίτλος πωληθεί πριν τη λήξη, η τελική οικονομική επίδοση εξαρτάται από την τιμή πώλησης στη δευτερογενή αγορά, η οποία μπορεί να είναι υψηλότερη ή χαμηλότερη από την τιμή αγοράς.

Πώς προκύπτει η απόδοση σε ένα εταιρικό ομόλογο

Η απόδοση ενός εταιρικού ομολόγου δεν ταυτίζεται με το κουπόνι. Το κουπόνι είναι ονομαστικό χαρακτηριστικό της έκδοσης, ενώ η απόδοση στη δευτερογενή αγορά διαμορφώνεται από την τιμή. Όταν η τιμή ενός ομολόγου πέφτει κάτω από το 100% της ονομαστικής αξίας, η τρέχουσα απόδοση που υπονοείται από τα μελλοντικά κουπόνια και την επιστροφή κεφαλαίου τείνει να αυξάνεται. Αντίθετα, όταν η τιμή ανεβαίνει πάνω από το 100%, η υπονοούμενη απόδοση τείνει να μειώνεται.

Στην πράξη, η αγορά συχνά χρησιμοποιεί την έννοια της «απόδοσης έως τη λήξη» (yield to maturity) ως ενιαίο μέγεθος που συνδυάζει κουπόνια, τιμή αγοράς και χρόνο μέχρι τη λήξη. Για τίτλους που διακρατούνται μέχρι τη λήξη, η απόδοση έως τη λήξη αποτελεί βασικό δείκτη σύγκρισης μεταξύ εναλλακτικών ομολόγων, υπό την προϋπόθεση ότι ο εκδότης εξυπηρετεί κανονικά τις υποχρεώσεις του.

Τα εταιρικά ομόλογα στο Χρηματιστήριο Αθηνών και η ιδιαιτερότητα των 1.000€

Στο Χρηματιστήριο Αθηνών διαπραγματεύονται εταιρικά ομόλογα ελληνικών ομίλων και επιχειρήσεων. Η διαπραγμάτευση στη δευτερογενή αγορά σημαίνει ότι οι τιμές κινούνται καθημερινά, ανάλογα με τις εντολές αγοράς και πώλησης. Η πρακτική σημασία της ονομαστικής αξίας 1.000€ ανά ομολογία είναι ότι διευκολύνει τη διάσπαση της επένδυσης σε «μονάδες» και επιτρέπει κατανομή κεφαλαίου χωρίς να απαιτούνται πολύ μεγάλα ποσά ανά τίτλο, όπως συμβαίνει συχνότερα σε αγορές όπου οι ελάχιστες ονομαστικές αξίες είναι πολλαπλάσιες.

Η ύπαρξη δευτερογενούς αγοράς παρέχει τη δυνατότητα ρευστοποίησης πριν τη λήξη. Ωστόσο, η ρευστότητα δεν είναι ίδια σε όλες τις εκδόσεις. Σε ομόλογα με περιορισμένο όγκο συναλλαγών, τα περιθώρια μεταξύ τιμών αγοράς και πώλησης (spreads) μπορεί να είναι μεγαλύτερα, επηρεάζοντας το πραγματικό κόστος εισόδου και εξόδου.

Κύριοι κίνδυνοι που πρέπει να αξιολογούνται

Τα εταιρικά ομόλογα συνδέονται με κινδύνους που έχουν διαφορετική φύση από τις τραπεζικές καταθέσεις και δεν ταυτίζονται με τις διακυμάνσεις των μετοχών, παρότι οι τιμές τους κινούνται καθημερινά. Οι βασικές κατηγορίες κινδύνων περιλαμβάνουν:

• Πιστωτικός κίνδυνος (credit risk): ο κίνδυνος η εταιρεία να δυσκολευτεί να καταβάλει κουπόνια ή να αποπληρώσει την ονομαστική αξία στη λήξη. Πρόκειται για τον κεντρικό κίνδυνο του εταιρικού ομολόγου.
• Κίνδυνος επιτοκίου (interest rate risk): όταν τα επιτόκια της αγοράς αυξάνονται, οι τιμές των υφιστάμενων ομολόγων συχνά δέχονται πιέσεις, επειδή νέες εκδόσεις μπορεί να προσφέρουν υψηλότερες αποδόσεις.
• Κίνδυνος αγοράς/τιμής: η τιμή επηρεάζεται από τη ζήτηση, την προσφορά, την ρευστότητα του τίτλου και την ευρύτερη διάθεση ανάληψης κινδύνου στην αγορά.
• Κίνδυνος ρευστότητας: σε τίτλους με χαμηλές συναλλαγές, η πώληση σε επιθυμητή τιμή μπορεί να μην είναι άμεση ή να απαιτεί μεγαλύτερη απόκλιση τιμής.
• Δομική πολυπλοκότητα: ορισμένα ομόλογα μπορεί να έχουν όρους που αυξάνουν την πολυπλοκότητα (π.χ. ειδικές ρήτρες, δυνατότητες πρόωρης εξόφλησης, όρους που παραπέμπουν σε κυμαινόμενα επιτόκια). Η ύπαρξη επιπλέον χαρακτηριστικών μπορεί να επηρεάσει τη συμπεριφορά του τίτλου σε διαφορετικά σενάρια αγοράς.

Η αξιολόγηση κινδύνου δεν περιορίζεται στη γενική εικόνα του κλάδου. Ιδιαίτερη σημασία έχουν οι όροι της έκδοσης, το χρονοδιάγραμμα λήξεων της εταιρείας, η δυνατότητα εξυπηρέτησης υποχρεώσεων από λειτουργικές ταμειακές ροές και η συνολική κεφαλαιακή δομή.

Πώς αγοράζονται εταιρικά ομόλογα στην Ελλάδα

Η αγορά εταιρικών ομολόγων στην Ελλάδα πραγματοποιείται, στην πράξη, μέσω φορέων που παρέχουν πρόσβαση σε αγορές τίτλων και υπηρεσίες θεματοφυλακής. Τα βασικά κανάλια είναι οι χρηματιστηριακές εταιρείες και οι τράπεζες που παρέχουν επενδυτικές υπηρεσίες. Επιπλέον, υπάρχουν διεθνείς επενδυτικές πλατφόρμες που παρέχουν πρόσβαση σε ομόλογα, με διαφοροποιήσεις ως προς τη διαθεσιμότητα ελληνικών τίτλων, τις προμήθειες και τον τρόπο εμφάνισης τιμών/αποδόσεων.

Η απόκτηση μπορεί να γίνει είτε:

• Στην πρωτογενή αγορά, κατά την έκδοση νέου εταιρικού ομολόγου, όταν πραγματοποιείται δημόσια εγγραφή/διάθεση σε επενδυτές μέσω των εμπλεκόμενων μελών.
• Στη δευτερογενή αγορά, αγοράζοντας υφιστάμενο ομόλογο που ήδη διαπραγματεύεται στο Χρηματιστήριο ή σε άλλο σύστημα διαπραγμάτευσης.

Πρακτικά βήματα αγοράς μέσω χρηματιστηριακής ή τράπεζας

Η διαδικασία έχει συγκεκριμένη λειτουργική λογική, ανεξάρτητα από τον πάροχο:

1) Άνοιγμα και ενεργοποίηση επενδυτικού λογαριασμού
Απαιτείται λογαριασμός που επιτρέπει συναλλαγές σε τίτλους. Στο πλαίσιο αυτό, ενεργοποιείται και ο λογαριασμός θεματοφυλακής όπου καταχωρίζονται οι τίτλοι.

2) Ορισμός λογαριασμού μετρητών για διακανονισμό
Η αγορά ομολόγων διακανονίζεται μέσω λογαριασμού μετρητών. Εκεί χρεώνεται το συνολικό ποσό συναλλαγής και πιστώνονται στο μέλλον οι πληρωμές κουπονιών και η επιστροφή κεφαλαίου στη λήξη.

3) Επιλογή ομολόγου και έλεγχος βασικών όρων
Η επιλογή γίνεται με βάση στοιχεία όπως ISIN, λήξη, κουπόνι, συχνότητα πληρωμών, ονομαστική αξία ανά ομολογία και τρέχουσα τιμή. Στην ελληνική αγορά, η ονομαστική αξία 1.000€ ανά ομολογία αποτελεί συχνό σημείο αναφοράς στη διαχείριση ποσότητας.

4) Επιλογή τρόπου εκτέλεσης (εντολή αγοράς)
Η συναλλαγή μπορεί να γίνει με εντολή στην τρέχουσα τιμή ή με εντολή ορίου, ανάλογα με τις δυνατότητες της πλατφόρμας και τη ρευστότητα του τίτλου. Σε τίτλους με χαμηλότερη ρευστότητα, η εντολή ορίου χρησιμοποιείται συχνά για να ελεγχθεί το σημείο εκτέλεσης.

5) Διακανονισμός και καταχώριση στη θεματοφυλακή
Μετά την εκτέλεση, ο τίτλος εμφανίζεται στον λογαριασμό τίτλων. Από εκεί και πέρα, οι πληρωμές κουπονιών και η λήξη εξυπηρετούνται σύμφωνα με τους όρους της έκδοσης.

Τι πληρώνεται κατά την αγορά: τιμή, δεδουλευμένοι τόκοι και προμήθειες

Σε εταιρικά ομόλογα με κουπόνι, το τελικό ποσό διακανονισμού συχνά περιλαμβάνει και δεδουλευμένους τόκους από την τελευταία ημερομηνία πληρωμής κουπονιού έως την ημερομηνία διακανονισμού. Αυτό σημαίνει ότι, πέρα από την αξία που προκύπτει από την τιμή και την ποσότητα, υπάρχει επιπλέον συνιστώσα που μεταβάλλεται με τον χρόνο. Επιπλέον, εφαρμόζονται προμήθειες συναλλαγής και πιθανές χρεώσεις θεματοφυλακής/εξυπηρέτησης, ανάλογα με την πολιτική του παρόχου.

Η πρακτική σύγκριση μεταξύ παρόχων γίνεται συνήθως σε δύο επίπεδα: α) κόστος εκτέλεσης (προμήθειες αγοράς/πώλησης) και β) τυχόν συνεχόμενα κόστη κατοχής/θεματοφυλακής, όπου υφίστανται.

Αγορά σε νέα έκδοση: δημόσια εγγραφή και κατανομή

Όταν πραγματοποιείται νέα έκδοση εταιρικού ομολόγου με διάθεση στο επενδυτικό κοινό, η διαδικασία ακολουθεί συγκεκριμένο χρονικό πλαίσιο: ανακοινώνεται περίοδος υποβολής αιτήσεων, συγκεντρώνονται οι εντολές μέσω των συμμετεχόντων φορέων και ακολουθεί κατανομή. Η τελική τιμή διάθεσης και οι όροι καθορίζονται από το πλαίσιο της έκδοσης. Μετά την έναρξη διαπραγμάτευσης, ο τίτλος μπορεί να αγοραστεί και να πωληθεί στη δευτερογενή αγορά.

Αγορά στη δευτερογενή αγορά: τι επηρεάζει την καθημερινή τιμή

Η τιμή ενός εταιρικού ομολόγου στη δευτερογενή αγορά επηρεάζεται από παράγοντες που δεν περιορίζονται στα επιτόκια. Εκτός από τη γενική κατεύθυνση επιτοκίων, σημαντικό ρόλο παίζουν η εικόνα του εκδότη, οι οικονομικές ανακοινώσεις, οι εξελίξεις στον κλάδο, οι όγκοι συναλλαγών και το γενικότερο κλίμα κινδύνου. Έτσι, ακόμα και σε περιόδους σταθερών επιτοκίων, η τιμή μπορεί να μεταβάλλεται αν η αγορά αναθεωρήσει την εκτίμησή της για τον πιστωτικό κίνδυνο της εταιρείας.

Η θέση των εταιρικών ομολόγων στη διαχείριση χαρτοφυλακίου

Τα εταιρικά ομόλογα χρησιμοποιούνται συχνά για τη δημιουργία ταμειακών ροών μέσω κουπονιών και για διαφοροποίηση έναντι άλλων κατηγοριών περιουσιακών στοιχείων. Η διαφοροποίηση δεν εξαλείφει τον κίνδυνο, όμως μειώνει τη συγκέντρωση σε έναν μόνο εκδότη ή σε μία μόνο κατηγορία κινδύνου. Η πρακτική εφαρμογή διαφοροποίησης σε εταιρικά ομόλογα συνδέεται συνήθως με κατανομή σε περισσότερους εκδότες, διαφορετικές λήξεις και, όπου είναι εφικτό, διαφορετικούς κλάδους.

Λειτουργικά σημεία που αξίζει να είναι ξεκάθαρα πριν την αγορά

Στην πράξη, πριν από μια αγορά εταιρικού ομολόγου, συχνά ελέγχονται συγκεκριμένα λειτουργικά και τεχνικά σημεία ώστε να αποφευχθούν αστοχίες εκτέλεσης ή διακανονισμού:

• Ο σωστός τίτλος/έκδοση μέσω ISIN και η επιβεβαίωση της λήξης.
• Το αν η εμφανιζόμενη τιμή αφορά καθαρή τιμή ή συνολικό ποσό με δεδουλευμένους τόκους.
• Η ύπαρξη επαρκών κεφαλαίων για τιμή + δεδουλευμένους τόκους + προμήθειες.
• Η ρευστότητα του τίτλου και η επιλογή κατάλληλου τύπου εντολής (τρέχουσα τιμή ή όριο).
• Οι χρεώσεις συναλλαγής και τυχόν συνεχόμενες χρεώσεις θεματοφυλακής, όπου εφαρμόζονται.

Τι καθορίζει το αν μια πρόωρη πώληση θα έχει κέρδος ή ζημία

Σε περίπτωση πώλησης πριν τη λήξη, το αποτέλεσμα εξαρτάται από την τιμή πώλησης σε σχέση με την τιμή αγοράς και από τα κουπόνια που έχουν εισπραχθεί στο ενδιάμεσο. Εάν η τιμή στη δευτερογενή αγορά έχει ανέβει, μπορεί να προκύψει κεφαλαιακό κέρδος. Εάν έχει πέσει, μπορεί να προκύψει κεφαλαιακή ζημία, ακόμη κι αν τα κουπόνια καταβάλλονταν κανονικά. Η επίδραση των επιτοκίων συνήθως λειτουργεί αντίστροφα με την τιμή, αλλά στα εταιρικά ομόλογα η μεταβολή του αντιλαμβανόμενου πιστωτικού κινδύνου του εκδότη συχνά επηρεάζει επίσης σημαντικά την τιμολόγηση.

Πρακτικό πλαίσιο για την αγορά εταιρικών ομολόγων στην Ελλάδα

Η αγορά εταιρικών ομολόγων στην Ελλάδα πραγματοποιείται κυρίως μέσω χρηματιστηριακών εταιρειών και τραπεζών που παρέχουν επενδυτικές υπηρεσίες, είτε κατά τη διάθεση νέας έκδοσης είτε μέσω της δευτερογενούς αγοράς στο Χρηματιστήριο Αθηνών. Τα βασικά χαρακτηριστικά που καθορίζουν τη λειτουργία τους είναι η ονομαστική αξία (συχνά 1.000€ ανά ομολογία), το κουπόνι και η ημερομηνία λήξης, ενώ η πραγματική οικονομική επίδοση επηρεάζεται και από την τιμή συναλλαγής στη δευτερογενή αγορά. Ο κεντρικός κίνδυνος παραμένει ο πιστωτικός κίνδυνος του εκδότη, με συμπληρωματικούς παράγοντες όπως τα επιτόκια και η ρευστότητα. Η ορθή εκτέλεση μιας αγοράς στηρίζεται στην ύπαρξη ενεργού επενδυτικού λογαριασμού και θεματοφυλακής, στην κατανόηση του ποσού διακανονισμού (με δεδουλευμένους τόκους όπου ισχύει) και στην επιλογή κατάλληλου τρόπου εντολής ανάλογα με τις συνθήκες αγοράς.